Xaricdə tamamilə ödənişsiz (təhsil haqqı olmadan) və hətta aylıq təqaüdlə oxumağın ən etibarlı yolları hökumətlər, beynəlxalq təşkilatlar və universitetlər tərəfindən maliyyələşdirilən tam təqaüd (fully funded) proqramlarıdır.

Operativ Media dünyanın müxtəlif ölkələrində ödənişsiz təhsil almaq üçün müraciət edə biləcəyiniz yolları təqdim edir:

1. DÖVLƏT PROQRAMLARI VASİTƏSİLƏ TƏHSİL

Bir çox ölkə öz ali məktəblərinə beynəlxalq tələbələri cəlb etmək üçün hər il minlərlə tam təqaüd ayırır. Bu proqramlar adətən təhsil haqqını, aylıq yaşayış xərclərini, tibbi sığortanı və aviabiletləri qarşılayır.

- Stipendium Hungaricum (Macarıstan): Azərbaycanlı tələbələr arasında ən populyar proqramlardan biridir. Bakalavr, magistr və PhD pillələri üçün tam təqaüd, ödənişsiz yataqxana (və ya yaşayış kompensasiyası) və aylıq təqaüd verir.

- DAAD (Almaniya): Xüsusilə magistr və doktorantura oxumaq istəyənlər üçün ideal proqramdır. Almaniyada dövlət universitetlərində təhsil onsuz da pulsuzdur, DAAD isə sizin aylıq yaşayış, sığorta və yol xərclərinizi tam bağlayır. (Qeyd: Əksər proqramlar üçün minimum 2 illik iş təcrübəsi tələb olunur).

- Türkiye Bursları (Türkiyə): Universitetə yerləşdirmə daxil olmaqla, 1 illik pulsuz türk dili hazırlığı, yataqxana, sığorta və təyyarə biletini tam qarşılayan genişmiqyaslı proqramdır.

2. ERASMUS MUNDUS BİRGƏ MAGİSTRATURA PROQRAMLARI

Avropa İttifaqı tərəfindən maliyyələşdirilən bu proqram dünyanın ən prestijli beynəlxalq magistr təqaüdlərindən biridir.

- Xüsusiyyəti: Siz tək bir universitetdə deyil, 2 illik magistr təhsiliniz müddətində ən azı 2-3 fərqli Avropa ölkəsində və universitetində oxuyursunuz.

- Nəyi əhatə edir? Təhsil haqqı tamamilə sıfırlanır, üzərinə isə tələbəyə hər ay təxminən 1400 Avro civarında yaşayış və səyahət təqaüdü verilir. İxtisas məhdudiyyəti yoxdur; humanitar elmlərdən tutmuş mühəndisliyə qədər yüzlərlə fərqli proqram mövcuddur.

3. AZƏRBAYCAN DÖVLƏT PROQRAMLARI (DP)

Xaricdə ödənişsiz təhsilin ən effektiv yollarından biri də Azərbaycan dövlətinin gənclər üçün yaratdığı təqaüd imkanlarıdır.

- "2022-2026-cı illər üzrə Dövlət Proqramı": Bu proqram çərçivəsində dünyanın top universitetlərində (məsələn, Harvard, Oxford, MIT, Münxen Texniki Universiteti və s.) magistratura və doktorantura pilləsində təhsil tamamilə dövlət tərəfindən maliyyələşdirilir. Təhsil haqqı, viza, yol, sığorta və aylıq yaşayış xərcləri tam qarşılanır. Müraciət etmək üçün ilk növbədə proqramın siyahısında olan xarici universitetlərin birindən rəsmi qəbul məktubu almaq lazımdır.

4. UNİVERSİTETLƏRİN DAXİLİ TƏQAÜDLƏRİ (INSTITUTIONAL SCHOLARSHIPS)

Bəzən dövlət proqramlarından kənar, universitetlərin özlərinin yüksək akademik göstəriciləri olan tələbələrə verdiyi xüsusi daxili təqaüdlər olur. Bunlar iki yerə bölünür:

- Merit-based (Akademik uğura əsaslanan): GPA (ortalaması) yüksək olan, IELTS/TOEFL balları yuxarı, güclü motivasiya məktubu və tövsiyə məktubları olan tələbələrə birbaşa universitet tərəfindən verilir (Məsələn, İtaliyanın Politecnico di Milano və ya Bologna universitetlərinin daxili təqaüdləri).

- Need-based (Maddi ehtiyaca əsaslanan): Xüsusilə ABŞ universitetlərində (məsələn, Yale, Amherst, Dartmouth) geniş yayılıb. Əgər universitet sizi güclü namizəd kimi qəbul edirsə və ailənizin bu təhsil haqqını ödəməyə imkanı olmadığını sənədlərlə sübut edirsinizsə, universitet təhsil və yaşayış xərclərinizi 100% öz üzərinə götürür (Need-blind admission).

5. ARAŞDIRMA VƏ ASSİSTENTLİK (GRADUATE/RESEARCH ASSISTANTSHIP)

Bu yol daha çox magistr (tezisli) və PhD (doktorantura) pilləsində oxumaq istəyənlər üçün keçərlidir (xüsusilə ABŞ, Kanada və Cənubi Koreyada).

- Sistem necə işləyir? Universitetdə professorların laboratoriyalarında araşdırma aparmaq (Research Assistant - RA) və ya bakalavr tələbələrinə dərs keçmək, imtahanları yoxlamaq (Teaching Assistant - TA) müqabilində sizə maaş verilir. Bu maaş həm təhsil haqqınızı tamamilə sıfırlayır (tuition waiver), həm də universitet şəhərciyində rahat yaşamağınız üçün kifayət edir.

Mövzu ilə bağlı Operativ Media-ya danışan təhsil eksperti Elçin Əfəndi bildirib ki, xaricdə təhsil almaq istəyən gənclər üçün ən mühüm imkanlardan biri dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən xaricdə təhsil proqramıdır:

"Lakin bu proqramdan yararlanmaq üçün müəyyən şərtlər mövcuddur və namizədlər həmin tələbləri mərhələli şəkildə yerinə yetirməlidirlər. İlk növbədə, abituriyent və ya tələbə proqramın təsdiq etdiyi ölkələr və ali təhsil müəssisələri siyahısı ilə tanış olmalıdır.

Dövlət proqramı bütün universitetləri deyil, yalnız müəyyən meyarlara cavab verən və siyahıya daxil edilmiş ali təhsil müəssisələrini əhatə edir. Buna görə də seçim mərhələsində bu məqama xüsusi diqqət yetirilməlidir.

Bundan sonra namizəd seçdiyi universitetin qəbul şərtlərini yerinə yetirməlidir. Əksər hallarda beynəlxalq dil biliyini təsdiq edən IELTS və ya TOEFL sertifikatı tələb olunur. Bəzi universitetlər isə əlavə olaraq SAT, GRE, GMAT və ya digər beynəlxalq imtahan nəticələrini də qəbul şərti kimi irəli sürür. Hər bir ali təhsil müəssisəsinin tələbləri fərqli olduğundan, namizəd müraciət etməzdən əvvəl həmin universitetin qəbul qaydalarını ətraflı araşdırmalıdır.

Ən vacib mərhələlərdən biri də xarici universitetdən rəsmi qəbul almaqdır. Yalnız proqramın siyahısında yer alan ali təhsil müəssisəsindən qəbul məktubu əldə etmiş şəxslər dövlət proqramına müraciət etmək hüququ qazanırlar. Qəbul məktubu, dil sertifikatı və digər tələb olunan sənədlər təqdim edildikdən sonra namizədin müraciətinə baxılır.

Namizəd dövlət proqramı çərçivəsində seçimdən uğurla keçərsə, onun təhsil haqqı, eləcə də proqramın şərtlərində nəzərdə tutulan digər xərcləri dövlət tərəfindən maliyyələşdirilir. Bu isə gənclərə dünyanın nüfuzlu universitetlərində təhsil almaq, beynəlxalq təcrübə qazanmaq və gələcəkdə əldə etdikləri bilik və bacarıqları ölkənin inkişafına yönəltmək üçün mühüm imkan yaradır”.

Doktorant və Magistrlar Cəmiyyətinin sədri, fəlsəfə doktoru İlqar Orucov isə bildirib ki, bu proqramlar üzrə qəbul komissiyaları namizədlərin sənədlərini müəyyən qiymətləndirmə meyarları əsasında dəyərləndirirlər:

"Təqaüd proqramları sadəcə yüksək akademik göstəricilərə malik tələbələri deyil, gələcəyin liderlərini və ölkəsinə fayda verəcək peşəkar mütəxəssisləri seçməyi hədəfləyir.

Məhz buna görə də sənədlərin qiymətləndirilməsində kompleks yanaşma tətbiq olunmalıdır. Heç bir sənəd təkbaşına həlledici rol oynamır. CV, motivasiya məktubu, tövsiyə məktubları və digər sənədlər bir-birini tamamlamalı, namizədin potensialını bütöv şəkildə ortaya qoymalıdır.

CV sadəcə diplom və sertifikatların siyahısı deyil. O, namizədin akademik nailiyyətlərini, peşəkar təcrübəsini, ictimai fəaliyyətini, liderlik bacarıqlarını və qazandığı kompetensiyaları əks etdirməlidir. CV-də qeyd olunan hər bir məlumat real fəaliyyətlə əsaslandırılmalıdır.

Motivasiya məktubu isə müraciətin ən vacib sənədlərindən biridir. Burada namizəd "Niyə məhz bu ölkə?", "Niyə məhz bu universitet?", "Niyə məhz bu ixtisas?" suallarına əsaslandırılmış cavab verməlidir. Təəssüf ki, bir çox tələbə motivasiya məktubunda sadəcə öz bioqrafiyasını təkrar edir və ya "Uşaqlıqdan bu sahəni sevirəm" kimi şablon ifadələrdən istifadə edir. Halbuki uğurlu motivasiya məktubu konkret məqsədlərə söykənməlidir.

Namizəd Azərbaycanda mövcud olan konkret bir problemi müəyyənləşdirə, həmin problemlə bağlı indiyədək apardığı araşdırmaları göstərə və seçdiyi universitetdə əldə edəcəyi biliklərin bu problemin həllinə necə töhfə verəcəyini izah etməlidir. Komissiya gələcək planları aydın olan namizədlərə daha çox üstünlük verir.

Tövsiyə məktubları da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu sənədlər CV və motivasiya məktubunda qeyd olunan məlumatları müstəqil şəkildə təsdiqləməlidir. Məsələn, əgər namizəd CV-də liderlik bacarığına malik olduğunu yazırsa, tövsiyə məktubunu təqdim edən şəxs bunu konkret layihə, hadisə və ya fəaliyyət nümunəsi ilə əsaslandırmalıdır. Əks halda bu iddia inandırıcı görünməyə bilər.

Digər geniş yayılmış səhvlərdən biri də tövsiyə məktubunun son günlərdə istənilməsidir. Tələsik hazırlanan məktublar adətən standart ifadələrlə dolu olur və namizədi fərqləndirmir. Buna görə də müəllim və ya rəhbərlə əvvəlcədən görüşmək, müraciət edilən proqram haqqında məlumat vermək və məktubda hansı keyfiyyətlərin vurğulanmasının vacib olduğunu nəzakətlə izah etmək daha məqsədəuyğundur.

Hesab edirəm ki, uğurlu təqaüd müraciətinin "qızıl üçlüyü" var. Birincisi, yüksək akademik göstəricilərdir. Məsələn, yüksək orta müvəffəqiyyət göstəricisi üstünlükdür, lakin bunu beynəlxalq dil sertifikatları və digər akademik nailiyyətlərlə dəstəkləmək lazımdır.

İkincisi, elmi fəaliyyət böyük üstünlük yaradır. Xüsusilə bakalavr pilləsini bitirən tələbələr buraxılış və ya kurs işlərini ingilis dilinə tərcümə edərək beynəlxalq elmi konfranslarda təqdim etməyə və ya nüfuzlu jurnallarda dərc etdirməyə çalışmalıdırlar. Bu, xüsusilə magistratura üzrə təqaüd proqramlarında namizədin rəqabət üstünlüyünü artırır.

Üçüncüsü isə davamlı ictimai fəaliyyət və liderlikdir. Təqaüdlər yalnız qısamüddətli tədbirlərdə iştirak edənlərə verilmir. Namizədlər ən azı 3–6 ay davam edən könüllülük proqramlarında, sosial layihələrdə, beynəlxalq gənclər təşəbbüslərində fəal iştirak etməli, universitetdə tələbə klubları yaratmalı və ya mövcud təşkilatlarda rəhbərlik etməlidirlər. Bu fəaliyyətlər təşəbbüskarlıq və liderlik bacarıqlarını nümayiş etdirən əsas göstəricilərdən hesab olunur.

Əslində, təqaüd komissiyaları namizədi maliyyələşdirərkən ona investisiya etmiş olurlar. Buna görə də onlar əmin olmaq istəyirlər ki, həmin tələbə təhsilini başa vurduqdan sonra qazandığı bilik və bacarıqları öz ölkəsinin inkişafına yönəldəcək.

Namizəd məzun olduqdan sonra Azərbaycanda hansı sahədə fəaliyyət göstərəcəyini, hansı sektorda çalışacağını və xaricdə əldə etdiyi bilikləri ölkənin inkişafına necə tətbiq edəcəyini konkret şəkildə izah etməlidir. Ümumi və qeyri-müəyyən fikirlər deyil, aydın fəaliyyət planı təqdim olunmalıdır.

Bundan əlavə, tələbələrin illik hazırlıq planı da olmalıdır. Təqaüdə müraciət bir neçə ayın işi deyil. İl ərzində hansı mərhələdə dil sertifikatı alınacaq, nə vaxt elmi fəaliyyət həyata keçiriləcək, hansı könüllülük proqramlarında iştirak olunacaq və sənədlər hansı ardıcıllıqla hazırlanacaq – bütün bunlar əvvəlcədən planlaşdırılmalıdır.

Hesab edirəm ki, uğurlu nəticənin əsas şərti son anda sənəd toplamaq deyil, uzunmüddətli hazırlıq, düzgün planlaşdırma və hədəflərin aydın şəkildə ifadə olunmasıdır. Məhz bu yanaşma tələbələrin beynəlxalq təqaüd proqramlarında uğur qazanmaq şansını əhəmiyyətli dərəcədə artırır”.